Je hoort hem op een festival of tijdens een meditatiesessie. Een paar tonen en je staat stil. Grote kans dat je daarna thuis gaat zoeken wat zo’n instrument eigenlijk is en dan merk je al snel dat de antwoorden flink uiteenlopen. De ene site verkoopt een “handpan” voor een paar tientjes, de andere vraagt bijna vijfduizend euro.
In dit artikel zetten we op een rij waar dat verschil vandaan komt en waar je op let als je overweegt om zelf te gaan spelen.
Hoe zit een handpan in elkaar?
Een handpan is een stalen klankinstrument dat je met je vingers en handpalmen bespeelt. Hij bestaat uit twee aan elkaar gezette stalen schalen. Aan de bovenkant zit in het midden een verhoogde toon, de “ding”, met daaromheen een kring van ingedeukte toonvelden. Elk toonveld geeft een eigen noot. Omdat de velden met elkaar verbonden zijn in één stuk staal, klinken ze in elkaar door. Dat geeft de handpan zijn ronde, zwevende klank.
Het instrument is jong. De voorloper werd begin jaren 2000 ontwikkeld. Daarna gingen bouwers over de hele wereld aan de slag met hun eigen versies. Zo ontstond de handpan zoals je hem nu kent.
Waarom loopt de prijs zo uiteen?
Een echte handpan koop je nieuw niet voor minder dan zo’n 1.700 euro. Dat bedrag schrikt soms af, maar het verklaart zich vanzelf als je ziet hoe hij gemaakt wordt. Een handpan komt niet uit een mal. De toonvelden worden met de hand in het staal gehamerd en daarna één voor één gestemd. Omdat alle velden in hetzelfde stuk metaal zitten, beïnvloedt elke correctie aan de ene toon ook de tonen ernaast. Een bouwer moet dus net zo lang bijsturen tot het hele instrument in balans is. Dat vraagt jaren ervaring en veel uren per instrument.
Daarnaast verschilt de prijs per uitvoering. Een tweedehands exemplaar is goedkoper dan een nieuwe, en een handpan met extra tonen aan de onderkant is flink duurder dan een basismodel met 9 of 10 tonen. Twijfel je nog, dan kun je er bij sommige speciaalzaken ook eerst een huren.
Zie je online een “handpan” voor een paar tientjes? Kijk dan goed naar de foto. In bijna alle gevallen gaat het om een kleine tongue drum die onder de naam handpan wordt verkocht. Een prima speeltje misschien, maar het klinkt en speelt anders.
Goed om te weten: een kwalitatieve handpan hoeft bij normaal gebruik meestal pas na drie tot vijf jaar opnieuw gestemd te worden. Je koopt dus een instrument voor de lange termijn.
Moet je muzikaal zijn?
Nee, en dat is precies wat zoveel mensen aantrekt. Je hebt geen muzikale achtergrond nodig en je hoeft geen noten te kunnen lezen. Alle tonen op een handpan passen bij elkaar, dus wat je ook aanslaat, het klinkt. Veel mensen spelen binnen een paar minuten al een rustig ritme of een eenvoudige melodie.
Wil je verder komen, dan wordt het wél een vak. Denk aan het afwisselen van tonen met percussieve slagen, of aan technieken als rolls en flams. Een introductieworkshop is een fijne manier om te ontdekken of de handpan echt iets voor jou is, nog voordat je een instrument koopt.
De klank: stemming en frequentie
Elke handpan is gestemd in een vaste toonladder, en die bepaalt de sfeer. Een Kurd-stemming klinkt neutraal en veelzijdig. Een Pygmy klinkt meditatief en een tikje exotisch. Een Sabye heeft juist een zonnig, positief karakter. Er is geen stemming die beter is dan een andere: het gaat erom wat je raakt.
Daarnaast kom je twee frequenties tegen, 440 Hz en 432 Hz. 440 Hz is sinds 1953 de internationale standaard. Wil je je hier verder in verdiepen, dan heeft HandPanShop uitgebreide uitleg over de verschillende stemmingen en frequenties.
Welk staal kies je?
Handpannen worden van verschillende soorten staal gemaakt. Dat zie je terug in de klank, maar vooral in het onderhoud. Genitreerd staal en roestvrijstaal zijn goed bestand tegen vocht. Emberstaal vraagt wat meer zorg: neem hem na het spelen altijd even af. Woon je aan zee of wil je vaak buiten spelen? Dan is een staalsoort die goed tegen vocht kan de verstandigste keuze.
Waar moet je op letten?
Een paar dingen die je jezelf kunt besparen:
- Kies niet op een filmpje. De luidspreker van je telefoon of laptop geeft de klank van een handpan maar half weer. Hoe de tonen in elkaar overvloeien hoor je pas echt als het instrument voor je staat.
- Speel er zelf op. Hoe een handpan onder je handen voelt, is minstens zo belangrijk als hoe hij klinkt. Sommige instrumenten reageren al bij een lichte aanslag, andere vragen iets meer kracht.
- Vraag naar de stemgarantie. Een goede verkoper staat achter de stemming van zijn instrumenten en kan je vertellen hoe lang die gegarandeerd is.
- Check of het echt een handpan is. Twee stalen schalen met een ding in het midden en ingehamerde toonvelden eromheen. Losse ingezaagde tongen betekenen dat het een tongue drum is.
- Reken een tas en onderhoud mee. Een stevige tas of koffer beschermt je handpan onderweg. Zet hem thuis op een standaard of kussen en laat hem niet langer dan nodig in de tas zitten, want daarin ontstaat condens.
Waar kun je handpannen proberen?
Het advies dat in dit artikel steeds terugkomt, is: ga luisteren en spelen voordat je kiest. Bij HandPanShop, in 2014 geopend als eerste handpanspeciaalzaak van Europa, vind je in een showroom van 250 vierkante meter de grootste handpancollectie van Nederland, die je naast elkaar kunt bespelen. Je kunt er een gratis aankoopbegeleiding van ongeveer anderhalf uur aanvragen, waarbij een ervaren speler je helpt je favorieten te vinden.
Almar Fernhout, hoofdredacteur met 15+ jaar ervaring in duurzame lifestyle-journalistiek. Almar werkt nu niet alleen voor De Betere Wereld, maar is ook oprichter van We Smyle. Een ander bedrijf waarmee hij een betere wereld voor iedereen wil creëren. Lees hier meer over Almar.