Het aantal mensen dat gebruikmaakt van zelftesten groeit sterk. In 2021 deed 13 procent van de Nederlanders een zelftest, tegenover slechts 5 procent in 2016. Deze toename is niet verwonderlijk. Zelftesten bieden een laagdrempelige manier om informatie over je gezondheid te krijgen zonder tussenkomst van een huisarts. Van zwangerschapstesten tot bloeddrukmeters, het aanbod is divers.
Toch is niet elke zelftest even betrouwbaar. Het RIVM telde in 2022 maar liefst 161 verschillende soorten zelftesten die in Nederland verkrijgbaar waren. Deze verscheidenheid brengt uitdagingen met zich mee. Bij sommige tests wordt het monster door de consument zelf afgenomen en geanalyseerd, bij andere wordt het naar een laboratorium gestuurd. Deze verschillen in werkwijze hebben invloed op de betrouwbaarheid.
Certificering en kwaliteitseisen
Een zelftest moet voldoen aan Europese regelgeving en beschikken over een CE markering. Deze markering geeft echter alleen aan dat de test voldoet aan eisen voor bruikbaarheid en begrijpelijkheid. Over de betrouwbaarheid van het resultaat zegt de CE markering niets.
Dit leidt tot verwarring. Sommige online verkochte zelftesten voldoen niet aan de Europese richtlijn of hebben een onjuiste CE markering. De Gezondheidsraad werkt aan een advies over kwaliteitseisen. Welke eisen moeten zelftesten nu eigenlijk vervullen en wat betekent dit voor de gezondheidszorg?
Voor consumenten is het lastig om het verschil te zien tussen goede en minder goede testen. Bij webshops en op verpakkingen staat de betrouwbaarheid vaak niet vermeld. Soms staat deze informatie wel in de bijsluiter, maar niet iedereen leest deze zorgvuldig.
Betrouwbaarheid verschilt sterk per testtype
De betrouwbaarheid van zelftesten loopt uiteen. Een zwangerschapstest heeft een betrouwbaarheid van bijna 100 procent. De thuistest voor het bevolkingsonderzoek darmkanker ligt rond de 65 procent. Deze lagere betrouwbaarheid heeft verschillende oorzaken. De test wordt thuis gedaan door een leek, mogelijk niet goed bewaard of te laat verzonden.
Voor SOA thuis testen ligt de betrouwbaarheid tussen 80 en 90 procent, mits de test een CE markering heeft en afkomstig is van een betrouwbare leverancier. De lagere betrouwbaarheid ten opzichte van professionele testen komt door verschillende factoren. De test wordt uitgevoerd door iemand zonder medische training, het juiste moment van testen is cruciaal vanwege de incubatietijd, en de testlocatie kan variëren.
Een onderzoek van het RIVM uit 2016 naar thuistesten voor chlamydia concludeerde dat er toen nog geen betrouwbare zelftests voor deze ziekte waren ontwikkeld. Sindsdien is er vooruitgang geboekt, maar de betrouwbaarheid blijft afhankelijk van correcte uitvoering.
De rol van monsterkwaliteit
Bij testen waarbij lichaamsmateriaal wordt afgenomen, is de kwaliteit van het monster essentieel. Onjuiste afname kan leiden tot onbetrouwbare resultaten. Denk aan gebroken bloedcellen door verkeerd prikken, onvoldoende hoeveelheid materiaal, of vervuiling tijdens de afname.
Professionals beschikken over training en ervaring om monsters correct af te nemen. Bij zelftesten ontbreekt deze expertise. Dit verhoogt het risico op fouten. Bij bloedonderzoek kan het bloed direct stollen na afname. Bij mensen met zwellingen in de vingers komt er soms weefselvocht mee in het monster. Dit leidt tot verkeerde uitslagen.
Ook de bewaaromstandigheden spelen een rol. Tijdens transport kunnen temperatuurschommelingen de resultaten beïnvloeden. Professionals werken in een gecontroleerde omgeving waar deze factoren worden beheerst.
Instructies en begeleiding
Duidelijke instructies zijn cruciaal voor de betrouwbaarheid van zelftesten. Onderzoekers werken aan afnamemethodes die zo min mogelijk kansen op fouten geven. De gebruiksaanwijzing moet simpel en helder zijn. Toch blijkt dat informatie bij sommige testen niet volledig is.
Goede voorlichting en begeleiding verbeteren de betrouwbaarheid. Consumenten kunnen voor onafhankelijke informatie terecht op thuisarts.nl of de website van het RIVM. Ook contact met de eigen huisarts is mogelijk voor vragen over zelftesten.
Het is belangrijk dat mensen weten wanneer een zelftest geschikt is en wanneer niet. Bij ernstige klachten adviseert de overheid om naar de huisarts te gaan. Een arts kan de juiste test uitvoeren, de uitslag correct beoordelen en direct behandelen of doorverwijzen.
Privacy en databeheer
Privacy is een belangrijk aspect bij zelftesten. Als je lichaamsmateriaal opstuurt naar een laboratorium, is het relevant te weten waar je gegevens worden bewaard. Worden deze veilig opgeslagen? Wie heeft er toegang toe? En wat gebeurt er met het lichaamsmateriaal nadat je de resultaten hebt ontvangen?
Niet alle aanbieders zijn even transparant over hun privacybeleid. Check daarom altijd of er een echt en bereikbaar adres op de gebruiksaanwijzing en verpakking staat. Geen postbus, maar een fysiek adres. Dit geeft vertrouwen dat het bedrijf serieus en controleerbaar is.
Wanneer is een zelftest zinvol
Zelftesten passen bij de toenemende behoefte aan zelfzorg. Ze geven mensen een gevoel van autonomie en kunnen in theorie de werklast van huisartsen verlichten. Voor preventieve screenings kunnen ze nuttig zijn. Denk aan regelmatige controle van bloedsuiker bij diabetes of het testen op SOA’s na onveilige seks.
Voor veel jongeren is de drempel naar de GGD of huisarts hoog. Een zelftest kan dan een waardevolle eerste stap zijn. Mits je weet dat een positieve uitslag altijd opgevolgd moet worden met professionele zorg.
Toch vervangen zelftesten geen grondige medische beoordeling. Ze geven een indicatie, maar geen volledige diagnose. Bij twijfel of klachten blijft contact met een zorgverlener noodzakelijk.
Tips voor verantwoord gebruik
Wil je een zelftest gebruiken, houd dan rekening met het volgende. Controleer of de test een CE markering heeft. Koop alleen bij betrouwbare aanbieders met een fysiek adres. Lees de bijsluiter zorgvuldig door voordat je begint.
Volg de instructies nauwkeurig op. Let op het juiste moment van testen, vooral bij SOA tests waar de incubatietijd belangrijk is. Zorg voor goede hygiëne tijdens het afnemen van het monster. Bewaar de test volgens de instructies en verstuur hem tijdig.
Bij een positieve uitslag is vervolgactie nodig. Neem contact op met je huisarts of GGD. Een zelftest kan de eerste stap zijn, maar professionele begeleiding blijft noodzakelijk voor behandeling. Hetzelfde geldt bij twijfel over de uitslag of bij aanhoudende klachten.
De toekomst van zelftesten
Het aanbod van zelftesten blijft groeien. Met adequate voorlichtingscampagnes en goede regulering kunnen ze een wezenlijke bijdrage leveren aan de volksgezondheid. Zelftests met voldoende nauwkeurigheid zullen de komende jaren een toenemende rol spelen bij het monitoren van gezondheid.
Wel is registratie van het gebruik belangrijk. Nu is er weinig bekend over hoe vaak mensen zelftesten gebruiken en wat de impact is. Een registratiesysteem kan duidelijkheid geven over vervolgstappen en effecten op gezondheid.
Zelftesten zijn een handig hulpmiddel, maar geen wondermiddel. Ze werken het best als onderdeel van een bredere aanpak waarbij professionele zorg beschikbaar blijft voor begeleiding, interpretatie en behandeling. Zo kunnen ze een positieve bijdrage leveren aan toegankelijke en preventieve gezondheidszorg.
Almar Fernhout, hoofdredacteur met 15+ jaar ervaring in duurzame lifestyle-journalistiek. Almar werkt nu niet alleen voor De Betere Wereld, maar is ook oprichter van We Smyle. Een ander bedrijf waarmee hij een betere wereld voor iedereen wil creëren. Lees hier meer over Almar.