Slaapmiddel zonder recept: wat werkt echt en wanneer heb je een recept nodig?

Ruim een kwart van de Nederlanders van twaalf jaar en ouder had de afgelopen twee weken moeite met slapen, en ongeveer een op de tien heeft langdurig slecht slapen. De eerste stap is bijna altijd hetzelfde: iets halen bij de drogist. Melatonine, valeriaan, een potje met “nachtrust” op het etiket. De vraag is wat die middelen echt doen, en wanneer je er niet meer mee verder komt.

Wat je zonder recept kunt kopen

In Nederland vallen de vrij verkrijgbare slaapmiddelen in twee groepen.

• Melatonine, een hormoon dat je lichaam zelf aanmaakt als het donker wordt. Tot een dagdosering van 0,29 mg geldt het als voedingssupplement, vanaf 0,3 mg is het een geneesmiddel. Dat betekent niet automatisch “op recept”: tabletten van 1, 3 en 5 mg zijn geregistreerde geneesmiddelen die je zonder recept bij apotheek en drogist koopt, met een registratie voor de kortdurende behandeling van jetlag bij volwassenen. Alleen melatonine met verlengde afgifte, zoals Circadin, is receptplichtig. Het is geen slaappil: het verschuift vooral het tijdstip waarop je slaperig wordt.
• Kruidenpreparaten met valeriaan, passiebloem of hop, vaak gecombineerd in één capsule. Dit zijn traditionele kruidengeneesmiddelen: de meeste zijn toegelaten op grond van traditioneel gebruik en niet op grond van klinisch bewijs. De bijwerkingen zijn mild.

Daarnaast verkopen veel webshops magnesium voor de nacht. Als je een tekort hebt, is aanvullen zinvol. Heb je dat niet, dan is er weinig reden om er een betere nachtrust van te verwachten.

Wie zoekt naar het sterkste slaapmiddel zonder recept, komt in Nederland niet verder dan dit. Melatonine 5 mg is de hoogste dosering die als geregistreerd geneesmiddel zonder recept verkocht mag worden, en daarnaast zijn er alleen de kruidenpreparaten. Kom je online melatonine van 10 mg tegen, aangeboden als voedingssupplement, dan is dat volgens de Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd een niet-geregistreerd geneesmiddel dat daar niet mag liggen. Een sederend antihistaminicum als slaapmiddel, in sommige andere landen gewoon in het schap, krijg je hier niet: difenhydramine is in Nederland niet als geneesmiddel geregistreerd, en doxylamine en promethazine zijn uitsluitend op recept verkrijgbaar. Middelen als meclozine en cinnarizine koop je wél vrij, maar die zijn geregistreerd tegen misselijkheid en reisziekte en niet als slaapmiddel.

Wat het onderzoek laat zien

Eerlijk gezegd is het effect kleiner dan de verpakkingen suggereren. Melatonine laat mensen gemiddeld iets sneller inslapen, in de orde van zeven tot twaalf minuten. Dat klinkt mager, maar er is een groep waarbij het wel duidelijk werkt: mensen van wie het slaapritme verschoven is. Denk aan jetlag, nachtdiensten of jongeren die pas om drie uur ’s nachts moe worden. Bij jetlag neem je de tablet volgens de bijsluiter bij het naar bed gaan op de plaats van bestemming, een paar dagen achter elkaar. Gaat het om een verschoven slaapritme, dan draait het niet om de dosis maar om het tijdstip, een paar uur voor het gewenste bedtijdstip, en om een lage dosering.

Wat er wel bij hoort: drink er geen alcohol bij, rijd niet als je er slaperig van wordt, en gebruik het niet tijdens zwangerschap of borstvoeding. Onder de achttien hoort melatonine bij de arts thuis, die het zo nodig voorschrijft. Ook bij een auto-immuunziekte of een verminderde lever- of nierfunctie slik je het niet zonder overleg. Gebruik je fluvoxamine, bloedverdunners of medicijnen tegen epilepsie, overleg dan eerst met je apotheker. En het is bedoeld voor een korte periode, niet om maandenlang op eigen houtje door te slikken.

Voor valeriaan en andere kruiden zijn de uitkomsten wisselend. Sommige onderzoeken zien een klein effect, andere niets. Onschuldig zijn ze niet helemaal: de geregistreerde preparaten zijn niet bedoeld tijdens zwangerschap of borstvoeding, niet voor kinderen onder de twaalf, en niet in combinatie met alcohol of andere kalmerende middelen. Word je er slaperig van, dan rijd je niet. Verwacht er verder geen doorbraak van.

Sederende antihistaminica werken het merkbaarst, en dat is precies het probleem. Je lichaam went er binnen enkele dagen aan, waarna het effect afneemt terwijl je de volgende ochtend nog steeds suf bent. Voor ouderen wordt deze groep afgeraden, onder meer vanwege verwardheid en een groter risico om te vallen. Dat ze in Nederland niet als slaapmiddel verkrijgbaar zijn, is in dat licht niet zo gek.

Waarom pillen zelden de kern raken

Een slaapmiddel doet één ding: het maakt je slaperig. Het verandert niets aan de reden waarom je wakker ligt. Bij kortdurende slapeloosheid, na een verhuizing of in een drukke werkweek, kan dat genoeg zijn. Duurt het langer dan drie maanden, gebeurt het minstens drie nachten per week en heb je er overdag last van, dan is er sprake van chronische slapeloosheid en werkt een pil hooguit als pleister.

De Nederlandse huisartsenrichtlijn zet daarom niet medicatie op de eerste plaats, maar cognitieve gedragstherapie voor insomnie, afgekort CGT-i. Daarbij pak je slaapgewoontes, piekergedachten en de tijd die je wakker in bed doorbrengt systematisch aan. Het kost een paar weken en het effect houdt langer aan dan dat van een slaapmiddel. Er zijn inmiddels online programma’s voor.

Wat daarnaast helpt is onspectaculair: elke dag op hetzelfde tijdstip opstaan, ook in het weekend, een koele en donkere slaapkamer, geen alcohol in de avond, en niet urenlang wakker blijven liggen maar even opstaan. Wie daarbij praktische hulpmiddelen wil proberen, van een slaapmasker tot een white noise machine, vindt in ons overzicht van slaaphulp voor volwassenen wat er te koop is en wat het doet.

Wanneer een slaapmiddel op recept aan de orde is

Blijft het slecht gaan, dan kan een arts kortdurend een slaapmiddel voorschrijven. In Nederland zijn dat meestal benzodiazepinen zoals temazepam en lormetazepam, of de zogeheten z-middelen zolpidem en zopiclon. Ze werken sterker dan alles wat bij de drogist ligt, en daar staat het een en ander tegenover.

• Ze zijn bedoeld voor een korte periode, richtlijnen houden meestal één tot twee weken aan.
• Gewenning treedt snel op: na verloop van tijd heb je meer nodig voor hetzelfde effect.
• Stoppen na langer gebruik doe je niet ineens, maar stapsgewijs en in overleg met je arts. Behalve slechter slapen kun je last krijgen van onrust, spanning, angst, nare dromen, prikkelbaarheid, hoofdpijn, zweten en duizeligheid. Meestal trekt dat binnen een paar weken weg.
• Hoe lang je daarna niet mag rijden, verschilt per middel en per dosering: acht uur na temazepam tot 20 mg en na zolpidem tot 10 mg, tien uur na lormetazepam tot 1 mg en zestien uur na zopiclon tot 7,5 mg. Bij hogere doseringen loopt dat op tot vierentwintig uur. Kijk je eigen middel na op rijveiligmetmedicijnen.nl, en voel je je daarna nog steeds suf, dan rijd je alsnog niet. Machines bedienen is net zo onverstandig.
• Combineren met alcohol is gevaarlijk, omdat beide de ademhaling dempen. Datzelfde geldt voor sterke pijnstillers uit de opioïdgroep, zoals oxycodon of tramadol: die combinatie geeft risico op ademhalingsdepressie, coma en overlijden. Meld daarom altijd welke andere medicijnen je gebruikt.
• Ze passen niet bij iedereen: bij slaapapneu, ernstige ademhalingsproblemen, myasthenia gravis of een ernstige leverziekte worden ze niet voorgeschreven.
• Bij zolpidem en zopiclon komt het zelden voor dat mensen slapend opstaan, eten, bellen of zelfs autorijden zonder zich er iets van te herinneren. Gebeurt dat, stop dan met het middel en bel je arts. Wie dit een keer heeft meegemaakt, mag zolpidem en zopiclon daarna niet meer gebruiken.

Het recept loopt via de huisarts, of via een online consult. Bij apo365 vul je een medische vragenlijst in, beoordeelt een arts of een slaapmiddel in jouw situatie passend is en wordt het middel na goedkeuring thuisbezorgd. De beoordeling is hetzelfde als in de spreekkamer: zonder duidelijke indicatie komt er geen recept, en het blijft een kortdurende oplossing naast het aanpakken van de oorzaak.

Nog iets om rekening mee te houden: slaapmiddelen worden voor slaapproblemen niet vergoed vanuit de basisverzekering. Je betaalt ze zelf, ook met een recept. Alleen bij een beperkt aantal aandoeningen, zoals epilepsie of een angststoornis waarbij twee antidepressiva onvoldoende hielpen, zet de arts een aparte code op het recept en wordt het middel wel vergoed.

Veelgestelde vragen

Wat is het beste vrij verkrijgbare slaapmiddel?

Die ene beste bestaat niet. Ligt je slaapritme scheef door nachtdiensten of een reis, dan is melatonine in een lage dosering de logische keuze. Wil je vooral tot rust komen, dan is een kruidenpreparaat een milde optie. Iets sterkers is in Nederland zonder recept niet te krijgen, en dat is niet zo gek: de middelen die echt verdoven, horen bij een beoordeling door een arts.

Wat is het sterkste slaapmiddel zonder recept?

Melatonine 5 mg, en daarmee houdt het op. Dat is de hoogste dosering die als geregistreerd geneesmiddel zonder recept verkocht mag worden, en ook die is geregistreerd voor jetlag en niet voor slapeloosheid. Alles wat als slaapmiddel echt verdooft, van temazepam en zolpidem tot een sederend antihistaminicum, is in Nederland receptplichtig of hier niet eens geregistreerd. Een sterk slaapmiddel dat een webshop zonder recept aanbiedt, is dus per definitie buitenlands of illegaal.

Wat is een onschuldig slaapmiddel?

Melatonine en kruidenpreparaten hebben de mildste bijwerkingen. Onschuldig betekent alleen niet dat het werkt: bij chronische slapeloosheid schiet je er zelden veel mee op.

Welk slaapmiddel werkt direct?

Slaapmiddelen die binnen een half uur tot een uur merkbaar verdoven, zijn in Nederland allemaal receptplichtig: benzodiazepinen, z-middelen en sederende antihistaminica zoals doxylamine. Melatonine werkt niet zo: die neem je juist een paar uur voor het slapengaan, omdat het je ritme verschuift in plaats van je te verdoven.

Kan ik slaappillen zoals temazepam zonder recept kopen?

Nee. Temazepam, zolpidem en zopiclon zijn in Nederland receptplichtig. Aanbieders die ze zonder recept verkopen zijn illegaal, en er zijn vervalsingen in omloop waarin een heel andere stof zit. Wil je deze middelen, dan is een beoordeling door een arts de enige route.

Hoelang mag ik een slaapmiddel gebruiken?

Bij middelen op recept houden artsen doorgaans één tot twee weken aan, het liefst niet elke nacht. Vrij verkrijgbare middelen zijn ook niet voor maanden bedoeld. Heb je na twee weken nog steeds hulp nodig, dan is dat een reden om naar de oorzaak te kijken in plaats van de dosis te verhogen.

Tot slot

Een slaapmiddel zonder recept is prima voor een paar lastige nachten, zolang je er niet te veel van verwacht. Houdt het slapen maanden aan, dan is de vraag niet welke pil het sterkst is, maar waarom je wakker ligt. Die vraag beantwoordt geen enkel potje van de drogist.