Werkstress wordt nog te vaak behandeld als een probleem van de individuele medewerker. Een cursus timemanagement, wat vaker pauze nemen en daarna weer door. Maar wanneer de werkdruk structureel te hoog is, rollen onduidelijk zijn of medewerkers zich niet veilig voelen, ligt de oorzaak vaak in de manier waarop het werk is georganiseerd.
De gevolgen zijn groot. In 2023 hing € 4,9 miljard aan werkgeverskosten door werkgerelateerd ziekteverzuim samen met psychosociale arbeidsbelasting, zoals werkdruk en ongewenst gedrag. Dat was meer dan de helft van de totale kosten van werkgerelateerd verzuim. Dit bleek uit de Arbobalans van TNO.
Wat valt onder psychosociale arbeidsbelasting?
Psychosociale arbeidsbelasting, meestal afgekort tot PSA, is stress die ontstaat door een te hoge werkdruk of ongewenst gedrag op het werk. Onder dat laatste vallen onder meer pesten, discriminatie, agressie, geweld en seksuele intimidatie. Deze omstandigheden kunnen leiden tot lichamelijke, psychische en sociale klachten.
Niet iedere drukke periode is direct een probleem. Het risico ontstaat vooral wanneer medewerkers langere tijd meer werk moeten verzetten dan binnen de beschikbare tijd en mogelijkheden haalbaar is. Zeker wanneer zij weinig invloed hebben op de planning, prioriteiten of manier waarop het werk wordt uitgevoerd, kan de spanning blijven oplopen.
Werkdruk zit vaak in de organisatie
Een volle agenda kan bij het werk horen, maar structurele overbelasting ontstaat meestal niet doordat één medewerker niet goed genoeg plant. Vaak spelen meerdere factoren tegelijk:
- te veel werk voor de bezetting;
- voortdurend wisselende prioriteiten;
- onduidelijke taken en verantwoordelijkheden;
- weinig invloed op het werktempo;
- onvoldoende steun van een leidinggevende;
- te weinig tijd om na drukke periodes te herstellen.
In 2024 had 16% van de werknemers een baan met hoge taakeisen én weinig vrijheid om het werk zelf in te richten. Juist die combinatie maakt werk stressvoller.
Een organisatie die alleen inzet op de weerbaarheid van medewerkers, verandert deze oorzaken niet. Een yogales of vitaliteitsworkshop kan prettig zijn, maar lost structurele onderbezetting, onhaalbare deadlines of onduidelijke aansturing niet op.
Ongewenst gedrag blijft vaak lang buiten beeld
Ook de sociale veiligheid op de werkvloer bepaalt hoeveel mentale druk medewerkers ervaren. Pesten, intimidatie en discriminatie zijn niet altijd zichtbaar voor HR of het management. Veel gebeurt tussen collega’s, in groepsapps of tijdens informele momenten, terwijl medewerkers terughoudend kunnen zijn om er melding van te maken.
Een vertrouwenspersoon en duidelijke klachtenprocedure kunnen helpen, maar zijn niet voldoende wanneer medewerkers weinig vertrouwen hebben in de opvolging. Leidinggevenden moeten weten welke signalen zij serieus moeten nemen en welk gedrag binnen de organisatie niet wordt geaccepteerd.
Werkgevers zijn volgens de Arbowet verplicht om beleid te voeren waarmee zij psychosociale arbeidsbelasting voorkomen of beperken. De risico’s moeten ook worden meegenomen in de risico-inventarisatie en -evaluatie.
Voor organisaties die hier momenteel nog niks of te weinig mee doen is het een goed idee om een onderzoek te laten doen naar de psychosociale arbeidsbelasting op de werkvloer.
Meet wat er binnen teams speelt
Werkdruk is lastig te beoordelen op basis van verzuimcijfers alleen. Op het moment dat iemand zich ziekmeldt, kunnen de problemen al maanden spelen. Bovendien blijven medewerkers die overbelast zijn soms gewoon doorwerken, terwijl hun concentratie, betrokkenheid en herstel afnemen.
Een anoniem PSA-onderzoek kan laten zien waar medewerkers hoge werkdruk ervaren, hoe zij de sociale veiligheid beoordelen en of er voldoende steun, autonomie en herstelruimte is. De uitkomsten moeten niet worden gebruikt om individuele medewerkers te beoordelen, maar om patronen binnen teams en afdelingen zichtbaar te maken.
Vital Solutions onderzoekt binnen organisaties onder meer werkdruk, werkstress, herstel, omgangsvormen, ongewenst gedrag en steun vanuit leidinggevenden. Werkgevers ontvangen daarmee input om gerichte verbeteringen door te voeren, in plaats van maatregelen te baseren op losse signalen of aannames.
Van onderzoeksresultaat naar concrete verandering
Een onderzoek verlaagt de werkdruk niet vanzelf. De waarde zit in wat een organisatie daarna met de resultaten doet. Wanneer een team structureel overbelast is, moet bijvoorbeeld worden gekeken naar de hoeveelheid werk, bezetting en prioriteiten. Bij een gebrek aan sociale veiligheid zijn duidelijke normen, veilige meldroutes en zichtbare opvolging nodig.
Bespreek de resultaten daarom niet alleen op directieniveau, maar ook met de medewerkers om wie het gaat. Bepaal samen welke problemen als eerste moeten worden aangepakt en spreek af wanneer wordt gecontroleerd of de maatregelen effect hebben.
Werkstress volledig uitsluiten is niet realistisch. Voorkomen dat tijdelijke druk verandert in langdurige overbelasting is dat wel. Daarvoor moeten organisaties mentale belasting niet pas serieus nemen wanneer iemand uitvalt, maar al wanneer de eerste patronen binnen een team zichtbaar worden.
Almar Fernhout, hoofdredacteur met 15+ jaar ervaring in duurzame lifestyle-journalistiek. Almar werkt nu niet alleen voor De Betere Wereld, maar is ook oprichter van We Smyle. Een ander bedrijf waarmee hij een betere wereld voor iedereen wil creëren. Lees hier meer over Almar.